Diyaarad xamuul ah oo hore loogu xiriiriyay in ay hub & saanad kale oo ciidan u daabusha dagaalyahannada Imaaraadku taageero ee Suudaan iyo Liibiya, ayaa dhawr duullimaadyo maalmihii u dambeeyay isaga kala gooshaysay saldhigyada ciidammada ee Abu Dhabi, Israa’iil, Baxrayn iyo Itoobiya, sida ay shaacisay Barta Middle East Eye.
Inkasta oo ujeeddada iyo xiriir kasta oo ka dhexeeya duullimaadyadu aanay caddayn, haddana waxay salka ku hayaan dib-u-dhac ku yimi loolanka awoodeed ee u dhexeeya Imaaraadka iyo Sucuudiga ee Yemen iyo Geeska Afrika oo dhan kaas oo kor u qaaday siyaasadda juquraafiga ee gobolka, isla markaana keenay walaac laga qabo in dagaal cusub oo Sudan ka dhaco.
Imaaraatka Carabta ayaa awooddiisa la wiiqay kadib markii Sacuudiga uu qaaday dhaq dhaqaaqyo ciidan oo uu ku doonayo in golaha ku meel gaarka ah ee Imaaraatku taageero looga saaro magaalada dekadda ah ee Cadan ee dalka Yemen, waxaana sidoo kale, Imaaraadka lagu qasbay inuu ka baxo saldhiga muhiimka ah ee uu ku leeyahay magaalada Boosaaso-Soomaalia.
Dhinaca kale, Aqoonsiga Israel ee Somaliland oo Imaaraadku ku leeyahay Saldhig kale oo Millatari, isla markaana ay gacanta ku hayaan Dekedda Berbera, waxa uu sii xumeeyay Nidaamkii Mandaqadda, waxana la isla dhex-marayaa in Itoobiya oo gacan-saar dhow la leh Abu-Dhabi, ay diyaar u tahay inay sidaas oo kale samayso si ay saameyn ugu yeelato Dekadda Ber bera.
Dagaalka Suudaan ee u dhexeeya Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF) iyo Xoogaga Taageerada Degdegga ah (RSF), kaas oo billowday Abriil 2023 oo horseeday dhibaatada bini’aadantinimo ee ugu weyn adduunka, ayaa hadda si adag qayb uga ah halgankan, iyadoo Sacuudi Carabiya – oo ay weheliyaan Masar iyo Turkiga – ay kor u qaadaan taageerada milatari ee SAF iyagoo isku dayaya inay ka hortagaan taageerada joogtada ah ee Imaaraatka Carabta ee Jabhadda RSF.
Hubanti la’aanta ka jirta saldhigyada Imaaraadka ee Berbera iyo Boosaaso ka dib markii dowladda Soomaaliya ay baabi’isay dhammaan heshiisyadii ay la gashay Imaaraadka ayaa keentay in ciidamo Imaaraatka ah loo diro Itoobiya, taasoo sida laga soo xigtay ilo kala duwan oo uu ku jiro la taliyihii hore ee dowladda Itoobiya, hadda muhiim u ah istaraatiijiyadda Imaaraadka ee gobolka.
La-taliyaha, oo u shaqeynayay xukuumadda Addis Ababa in ka badan toban sano, ayaa sheegay in Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed Cali “ay hubaal tahay inay u muuqato in mustaqbalka ay Itoobiya si adag ula safaneyso xulafada Imaaraadka halkii ay ka dooran lahaayeen fursado kale”.
“Qaar ka mid ah wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya iyo meelo kaleba, waxay rumaysan yihiin in Imaaraadku uu ugu yeerayay xabbad-joojinta Itoobiya ee ku saabsan dawladda Suudaan, RSF iyo Eritrea ee ku saabsan Dekadda Assab labadii sano ee la soo dhaafay,” isha wararka laga helayo ayaa leh, isaga oo tixraacaya dekedda Casab ee Eritrea, oo uu lataliyuhu sheegay in Abiy “uu ku dhawaaday sannadkii hore inuu ka duulo amarkii Abu Dhabi”.
Jalel Harchaoui, oo ah falanqeeye diiradda saaraya Waqooyiga Afrika iyo dhaqaalaha siyaasadda, ayaa ‘’MEE’’ u sheegay in tan iyo markii uu bilowday dagaalka Suudaan, “Imaaraadku wuxuu u dhaqmay si degdeg ah, geesinimo iyo ballanqaad dhaqaale marka loo eego faragelinta kale ee shisheeye”.
Laakiin, ayuu yidhi, “Guushii Sucuudigu ka gaadhay Imaaraadka ee Yemen dabayaaqadii sannadkii hore waxa ay xoojisay kalsoonida xukuumadda Riyaad”, Sucuudigu waxa ay hadda “si taxaddar leh uga fikirayaan sidii ay u beddeli lahaayeen jihada dagaalka Suudaan”.
Saraakiisha Pakistan ayaa dhawaan u sheegay wakaalada wararka ee Reuters in wada xaajoodku oo horumar laga gaaray ayaa keenay in xirmo difaac ah oo lagu qiimeeyay ilaa $1.5bn, kaas oo ay ku jiraan dagaalyahanada JF-17 Block III, dayuuradaha weerarka ee K-8, iyo in ka badan 200 oo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Sudan.
“In kasta jilayaasha gobolka ay la qabsan doonaan xaalka Riyadh, Itoobiya ma yeeli doonto,” Harchaoui ayaa yiri. “Addis Ababa waxay ku sii taageeri doontaa doontaa Imaaraadka, sidaas darteed imaaraadku waxay diiradda saarayaan hawlgallada militari ee dhulka Itoobiya, iyagoo diyaarinaya weerar culus maadaama ficillada Sucuudigu ay carqaladeeyeen aagagga kale ee laga soo abaabulo.”
Diyaaradaha xamuulka ee Imaaraadka
Xogta dabagalka duulimaadka ee MEE ay falanqeysay maalmihii lasoo dhaafay ayaa daaha ka qaaday qaabka duulimaadyada soo noqnoqda ee u dhaxeeya Abu Dhabi iyo garoonka diyaaradaha ee Harar Meda, oo ah saldhiga ugu weyn ee ciidamada cirka Itoobiya, waxaana waday diyaarad xamuul ah oo Antonov An-124 ah oo ay wehelineysay Maximus Air oo lambarkeedu yahay UR-ZYD.
Antonov An-124 waxaa loogu yeeraa diyaaradaha ugu weyn ee gaadiidka dagaalka. Websiteka Maximus Air ayaa ku tilmaamaya mid awood u leh qaadista “21x Toyota Land Cruisers ama 4 x Mi 17 MTV Helicopters iyada oo aan wax culeys ah dareemin”.
3 Jannaayo, UR-ZYD ,waxay ka soo duushay garoonka caalamiga ah ee Abu Dhabi, iyadoo ku sii jeedday Harar Meda, waxayna soo degtay 9.12am wakhtiga maxaliga ah (6.12am GMT). Waxay dib u kacday 10.45am wakhtiga maxaliga ah (7.34am GMT), waxayna ku noqotay Abu Dhabi. 12kii Jannaayo, UR-ZYD ayaa mar kale u duushay Harar Meda, iyada oo markan ka ambabaxday saldhigga milatari ee Abu Dhabi ee Al Dhafrar. Waxay soo degtay 10.50am, kuna soo laabatay Abu Dhabi 1.34pm.
Waxa ay mar saddexaad safar isku mid ah samaysay saddex maalmood ka dib 15kii January, waxaanay ka soo degtay Itoobiya 8.27 subaxnimo, waxayna sidoo kale ka baxday 10.45 subaxnimo.
17kii Jannaayo, waxa ay mar kale u duushay Harar Meda oo ay ka soo duushay Al Dhafrar, ka hor intii aanay u duulin garoonka caalamiga ah ee Bole ee ugu weyn Addis Ababa.
Sidoo kale, 18kii Janaayo waxay u duushay Marseille ee Faransiiska, ka dibna waxay u duushay garoonka Taraz ee Kazakhstan isla maalintaas, sida laga soo xigtay mareegaha la socodka diyaaradda.
Isniintii, waxay ka duushay Taraz waxayna ku sii jeedday gegida diyaaradaha ee Ghangzhou ee Shiinaha, Talaadadiina waxaa la duubay iyadoo ka duulaysa Shiinaha kuna sii jeedday garoonka caalamiga ah ee U-Tapao ee Thailand.
Waxa xiiso leh waxayn tahay, maalmo ka hor duullimaadkeedii ugu horreeyay ee ay ku tagto Itoobiya 3dii Jannaayo, UR-ZYD waxay saddex safar oo wareeg ah ku tagtay saldhigyada ciidammada cirka ee Baxrayn iyo Israa’iil.
Labadaba, 28 iyo 29 Diseembar, waxay ka soo duushay saldhigga cirka ee Sheikh Isa ee Bahrain waxayna u muuqataa inay ku degtay saldhigga Ovda ee Ciidanka Cirka ee Israa’iil ee koonfurta lama degaanka Negev, sida laga soo xigtay xogta dabagalka duulimaadka. 31-kii Diisambar, waxay mar kale ka soo duushay Sheikh Isa ilaa Ovda, markan waxay ku soo noqotay Abu Dhabi.
“Haddii la caddeeyo in duullimaadyadani ay yihiin natiijada Imaaraadku ee Jabhadda RSF, waxaa ku waajib ah Itoobiya inay raacdo hoggaanka deriskeeda oo ay si degdeg ah u xannibto gelitaanka Imaaraadka Carabta iyo kuwa raacsan hawada Itoobiya.”
Ilaha sirdoonka Suudaan ayaa sidoo kale sheegay in RSF ay dhawaan soo iibsatay “ugu yaraan lix diyaaradood oo kuwa dagaalka ah” – Sukhoi Su-24s iyo MiG-25s kuwaas oo inta badan ka yimaada Serbia, xiriirna wanaagsan la leh International Golden Group, oo ah qandaraasle Imaaraati ah.
Ilaha ayaa sheegay in diyaarada – oo ay ku jiraan baalasha iyo matoorada – dibna lagu qaado diyaarado xamuul ah oo laga keenay Imaaraatka Carabta oo la geeyey Ethiopia ama al-Kufra, oo ah saldhigga ciidamada cirka ee bariga Libya oo ay gacanta ku hayaan ciidamada xoogga dalka Libya ee General Khalifa Haftar (LAAF).
Middle East Eye waxay la xiriirtay wasaaradda arrimaha dibadda ee Imaaraatka Carabta, wasaaradda arrimaha dibadda ee Itoobiya, xoogaga taageerada degdega ah iyo maamulka hawada Maximus iyaga wax ka weydiinaya arrimahan. Imaaraadku wuu diiday inuu taageero RSF oo si weyn loogu eedeeyo xasuuqa gobolka Darfur ee galbeedka Suudaan.
Isku xirka Haftar
Maximus Air oo xarunteedu tahay Abu Dhabi ayaa isku tilmaamta “shirkadda diyaarada ugu weyn ee xamuulka qaada ee Imaaraadka”. Waa qayb ka mid ah kooxda Abu Dhabi Aviation (ADA) ee shirkado ay leeyihiin inta badan sanduuqa maalgashiga, ADQ, oo uu gudoomiye u yahay la taliyaha amniga qaranka UAE Sheikh Tahnoon bin Zayed Al Nahyan.
Macaamiisha Maximus Air waxaa ka mid ah “Ciidanka Qalabka Sida ee GHQ, Maxkamadda Boqortooyada, Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo dhowr hay’adood oo kale oo dowladeed,” sida lagu sheegay warbixintii ugu dambeysay ee ADA.
Hase yeeshee, hawl-gallada shirkaddan ayaa hore u soo jiitay indhaha guddi khubaro ah oo Qaramada Midoobay ah oo baara cunaqabataynta Imaaraadku ku soo rogay saadka hubka ee Haftar, kaas oo ciidamadiisu ay tobankii sano ee la soo dhaafay dagaal kula jireen dawladda caalamku aqoonsan yahay ee Tripoli.
